Thêm một lựa chọn cho học sinh sau lớp 9 từ năm học 2026-2027

Trung học nghề có thể thay đổi điều gì?

Mỗi mùa tuyển sinh lớp 10, hàng trăm nghìn học sinh bước vào cuộc cạnh tranh để giành một suất học THPT. Nỗi lo của phụ huynh cũng bắt đầu từ đó: liệu con có đậu trường công lập hay không, nếu không đậu thì sẽ học ở đâu, tương lai sẽ như thế nào?

Nhiều năm qua, câu chuyện giáo dục sau lớp 9 gần như được nhìn qua lăng kính của kỳ thi lớp 10. Thành công thường được hiểu là vào được THPT, sau đó tiếp tục hướng tới cánh cửa đại học. Những lựa chọn khác dù tồn tại nhưng thường chỉ được nhắc đến khi con đường quen thuộc trở nên khó khăn.

Một nghịch lý tồn tại nhiều năm trong giáo dục là chúng ta nói nhiều về việc học sinh cần được hướng nghiệp từ sớm, nhưng phần lớn các quyết định sau lớp 9 vẫn được đưa ra khi người học chưa thực sự hiểu mình phù hợp với nghề gì. Vì thế, con đường THPT thường trở thành lựa chọn mặc định thay vì một lựa chọn đã được cân nhắc kỹ lưỡng.

Sự xuất hiện của trung học nghề vì thế mang ý nghĩa lớn hơn việc có thêm một loại hình trường học mới. Đây là lần đầu tiên một lộ trình kết hợp giữa giáo dục văn hóa và giáo dục nghề nghiệp được định danh rõ ràng trong hệ thống giáo dục quốc dân, tạo thêm một lựa chọn chính thức cho học sinh sau lớp 9.

Từ góc nhìn giáo viên THCS, ông Trương Kim Thành, giáo viên Trường THCS Tân Kiên (TP.HCM), cho rằng trung học nghề có thể tạo ra thay đổi lớn nhất ở chỗ học sinh không còn phải chờ đến sau THPT mới nghĩ đến chuyện học nghề. Theo ông, hiện nay nhiều em chỉ bắt đầu tìm hiểu nghề nghiệp khi đã học hết lớp 12, trong khi sở thích và năng lực của các em đã bộc lộ từ nhiều năm trước.

Ông Thành nhận định: "Tôi nghĩ trung học nghề sẽ buộc xã hội nhìn nhận lại một thực tế là không phải học sinh nào cũng cần đi qua THPT rồi đại học. Có những em rất phù hợp với các lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ, dịch vụ hoặc những công việc đòi hỏi kỹ năng thực hành. Nếu được tiếp cận nghề nghiệp sớm, các em có thể tiết kiệm nhiều năm học tập, sớm tham gia thị trường lao động và có lợi thế hơn trong việc tích lũy kinh nghiệm. Điều quan trọng là học sinh được lựa chọn con đường phù hợp, thay vì cố gắng đi theo một lộ trình vốn không dành cho mình".

Thực tế cho thấy có những học sinh sớm xác định đam mê với lĩnh vực kỹ thuật, dịch vụ, du lịch, công nghệ hay các nghề đòi hỏi kỹ năng thực hành. Nếu những em này phải chờ đến sau THPT mới bắt đầu tiếp cận nghề nghiệp, quãng thời gian khám phá và phát triển năng lực có thể bị kéo dài thêm nhiều năm. Ở góc độ đó, trung học nghề không đơn thuần là một lựa chọn mới trong tuyển sinh, mà còn phản ánh một cách tiếp cận khác về giáo dục: thay vì cố gắng đưa tất cả học sinh đi trên cùng một con đường, hệ thống cần tạo ra nhiều lộ trình khác nhau để người học phát triển theo thế mạnh của mình.

Trung học nghề đang tạo sức ép thay đổi cho chính giáo dục nghề nghiệp

Một cách nhìn khác, ít được nhắc đến hơn, là tác động của trung học nghề đối với các cơ sở giáo dục nghề nghiệp hiện nay.

Trong nhiều năm, lợi thế lớn của các trường trung cấp là mô hình vừa học văn hóa vừa học nghề dành cho học sinh sau lớp 9. Đây là điểm khác biệt giúp các trường thu hút người học trong bối cảnh giáo dục nghề nghiệp chưa thật sự hấp dẫn với số đông phụ huynh.

Nhưng khi trung học nghề xuất hiện, lợi thế đó có thể không còn là của riêng ai. Ông Trần Phương, Hiệu trưởng Trường trung cấp Việt Giao, nhìn nhận: "Trước đây các trường trung cấp có thể cạnh tranh bằng mô hình vừa học văn hóa vừa học nghề, nhưng khi trung học nghề phát triển, đó sẽ không còn là lợi thế riêng. Các trường trung cấp phải chuyển sang chứng minh một giá trị rõ hơn: học nghề ở đâu để ra nghề tốt nhất".

Nếu trước đây câu chuyện tuyển sinh thường xoay quanh việc thuyết phục học sinh chọn học nghề, thì trong tương lai cuộc cạnh tranh có thể chuyển sang chất lượng đào tạo.

Người học sẽ không chỉ hỏi học ở đâu có bằng cấp, mà sẽ hỏi học ở đâu có doanh nghiệp đồng hành. Không chỉ hỏi học nghề gì, mà còn hỏi cơ hội việc làm sau tốt nghiệp ra sao. Không chỉ quan tâm thời gian đào tạo, mà còn muốn biết kỹ năng mình nhận được có đáp ứng nhu cầu thị trường lao động hay không.

Ở góc độ đó, trung học nghề có thể trở thành động lực thúc đẩy các cơ sở đào tạo nghề nâng cao chất lượng, tăng cường liên kết với doanh nghiệp và chứng minh hiệu quả đào tạo bằng kết quả đầu ra thay vì chỉ bằng mô hình tuyển sinh.

Thời gian để kiểm chứng sức hút của trung học nghề

Một chi tiết đáng chú ý là sự xuất hiện của trung học nghề không đồng nghĩa với việc học sinh sau THCS sẽ không còn cơ hội vào trung cấp.

Theo luật Giáo dục nghề nghiệp số 124/2025/QH15, các cơ sở giáo dục nghề nghiệp vẫn được tuyển sinh trình độ trung cấp đối với người đã hoàn thành chương trình THCS đến hết ngày 31.12.2030, ngoại trừ một số ngành thuộc lĩnh vực sức khỏe.

Điều đó có nghĩa là trong ít nhất 4 năm tới, học sinh sau lớp 9 vẫn sẽ đứng trước nhiều lựa chọn khác nhau. Các em có thể tiếp tục học THPT, chọn trung học nghề hoặc theo học trung cấp nếu đã có định hướng nghề nghiệp tương đối rõ ràng.

Thực tế này cho thấy trung học nghề không phải được tạo ra để thay thế ngay lập tức một mô hình đào tạo hiện hữu. Ngược lại, đây là một bước chuyển dần dần nhằm tái cấu trúc hệ thống giáo dục nghề nghiệp.

Ông Trần Phương cho rằng giai đoạn từ nay đến năm 2030 là thời điểm rất đáng chú ý khi các trường trung cấp vừa phải tiếp tục thực hiện nhiệm vụ đào tạo học sinh sau THCS, vừa phải chuẩn bị cho cấu trúc mới của giáo dục nghề nghiệp.

Ở góc độ chính sách, đây cũng là khoảng thời gian để xã hội kiểm chứng sức hấp dẫn thực sự của trung học nghề. Nếu học sinh và phụ huynh chủ động lựa chọn mô hình này thay vì xem đó là phương án thay thế sau khi không vào được THPT, mục tiêu phân luồng mới có cơ hội đạt được kết quả thực chất.

Theo báo Thanh niên